स्याङ्जा— एउटा यस्तो जिल्ला, जो इतिहासको ब्याज खाएर वर्तमानको दरिद्रता लुकाइरहेको छ । कुनै समय ‘नेपालको प्रशासनिक राजधानी’ भनिने यो जिल्ला आज कुन अवस्थामा छ ? के हामी अझै पनि ‘हाम्रो जिल्लाबाट यति हाकिम निस्किए’ भनेर थोत्रो गौरवगाथा गाउँदै बस्ने कि जिल्लाको भग्नावशेषमा उभिएर वास्तविक ऐना हेर्ने ?

सत्य तीतो छ, स्याङ्जा आज ओरालो लागेको एउटा ‘ब्रान्ड’ हो, जसको चमक हराउँदैछ र जसको अस्तित्व संकटमा छ ।

छिमेकीको फड्को, स्याङ्जाको ओरालो यात्रा

कास्की (पोखरा) प्रदेशको राजधानी बनेर आधुनिकताको शिखर चुम्दैछ । तनहुँले जलविद्युत र सडक सञ्जालमा नयाँ इतिहास रच्दैछ । पर्वत र गुल्मी जस्ता जिल्लाहरूले समेत पछिल्लो समय पर्यटन र पूर्वाधारमा स्याङ्जालाई धेरै पछाडि छाडिसके । पोखरा जस्तो पर्यटकीय मुटुको छिमेकी हुनुको लाभ लिनु त परको कुरा, हामीले त पोखरा जोड्ने मेरुदण्डलाई समेत ‘जीर्ण’ बनाएर राखेका छौँ । छिमेकी जिल्लाहरू समृद्धिको मार्गमा दौडिरहँदा स्याङ्जा भने ‘बासी गौरव’ को झोला बोकेर कछुवा गतिमा घिस्रिरहेको छ ।

लोकसेवाको साख : इतिहासको पानामा सीमित

हामी अझै पनि लोकसेवाको गढ भन्दै छाती फुलाउँछौँ, तर के आजको यथार्थ त्यही हो ? लोकसेवामा स्याङ्जाको ‘मोनोपोली’ ध्वस्त भइसकेको छ । छिमेकी जिल्लाहरूले शैक्षिक र प्रशासनिक फड्को मारिसक्दा हामी भने विगतको विरासत ढोगेर बसिरहेका छौँ । नयाँ पुस्तामा न त त्यो जोश छ, न त जिल्लामा उपयुक्त शैक्षिक वातावरण । ‘हाकिमको जिल्ला’ को ट्याग अब केवल एउटा ठट्टा बन्ने बाटोमा छ ।

समृद्धिको गफ, विकासको सुस्तता

भौगोलिक सुगमता र पोखरा-लुम्बिनीको केन्द्रमा हुनुको फाइदा स्याङ्जाले शून्य बराबर लिएको छ । अन्य जिल्लाले सुरुङ मार्ग र औद्योगिक कोरिडोरको कुरा गरिरहँदा हामी अझै पनि वर्षामा भत्किने कच्ची सडक र अस्तव्यस्त बजारमै रमाएका छौँ । विकासका योजनाहरू कागजी बाघ मात्र बनेका छन् ।

सिद्धार्थ राजमार्गको अवस्था हेर्दा स्याङ्जाको राजनीति र प्रशासन कतिसम्म लाचार र गैरजिम्मेवार छ भन्ने प्रष्ट हुन्छ । यो राजमार्गको दुईवटा रूप छ । एउटा स्याङ्जा बाहिरको, जुन अपेक्षाकृत राम्रो छ । र अर्को स्याङ्जा भित्रको, जुन ‘बेजोग र दयनीय’ छ । स्याङ्जा आज विकासको दौडमा ‘मध्यम’ पनि होइन, ‘पछाडि परेको’ जिल्लाको सूचीमा दर्ता हुँदैछ ।

अवसरको हत्या र सुतिरहेको नेतृत्व

स्याङ्जाले राष्ट्रिय राजनीतिमा ठूला कदका नेताहरू नदिएको होइन, तर ती नेताहरूले स्याङ्जालाई के दिए ? केवल गुटबन्दी, कार्यकर्ताको भर्ती केन्द्र र चुनावका बेला देखाइने चिल्ला आश्वासन । राजनीति यहाँ केवल आफ्नो दुनो सोझ्याउने माध्यम बनेको छ । विकासका एजेन्डामा सबै दल एक ठाउँमा उभिन नसक्नु र व्यक्तिगत स्वार्थलाई जिल्लाको स्वार्थभन्दा माथि राख्नु नै स्याङ्जा खस्कनुको मुख्य कारण हो । नेताहरू मन्त्री बने, तर स्याङ्जा जस्ताको तस्तै रह्यो ।

अबको बाटो: तुजुक त्याग्ने र रूपान्तरण गर्ने ?

स्याङ्जालाई अब ‘कस्मेटिक’ टालटुल होइन, एउटा सर्जिकल अपरेसनको खाँचो छ ।

• भ्रमबाट मुक्त: हामी सर्वश्रेष्ठ छौँ भन्ने भ्रमबाट मुक्त भएर शून्यबाट काम सुरु गर्नुपर्छ ।

• नेतृत्वलाई प्रश्न: गफ मात्र गर्ने र विकास रोक्ने राजनीतिक शक्तिलाई प्रश्न मात्र होइन, बहिष्कार गर्ने हिम्मत राख्नुपर्छ ।

• युवा विद्रोह: अबको पुस्ताले लोकसेवाको फारम मात्र होइन, जिल्लाको विकासको लगाम पनि आफ्नै हातमा लिनुपर्छ ।

निष्कर्ष

विरासतले पेट भरिँदैन । पुर्खाले बनाएको घरमा झ्यालढोका पनि फेर्न नसक्ने सन्तान हुनुको कुनै अर्थ छैन । स्याङ्जालाई ‘बौद्धिक जिल्ला’को खोक्रो आडम्बरबाट बाहिर निकालेर ‘उत्पादन र समृद्धिको हब’ बनाउन जरुरी छ ।

समय घर्किसकेको छ, यदि अब पनि नजाग्ने हो भने इतिहासले स्याङ्जालाई केवल एउटा ‘भूतपूर्व सफल जिल्ला’ को रूपमा मात्र सम्झनेछ ।